De diesel is duur geworden in de VS, ook voedsel en boodschappen zijn in prijs gestegen. Ook de huren zijn omhoog gegaan. Donald Trump doet zijn best om een verhaal aan te bieden waar mensen in geloven door Oekraïne aan te wijzen als veroorzaker: Oekraïne bombardeert immers Russische raffinaderijen. Wat Trump hier probeert te doen is gebruik maken van de Story bias. Hij wil de midterm-verkiezingen winnen en wil niet dat mensen zijn acties aanwijzen als verklaring voor de inflatie.
Mensen hebben graag een simpel verhaal bij verschillende gebeurtenissen. In dit geval is het simpele verhaal: Diesel is duur door Zelensky die zich tegen Poetin verzet. Hierdoor zijn de prijzen in de VS gestegen. Trump wil diesel kopen in Rusland en Oekraïne maakt dat moeilijk door raffinaderijen in Rusland te bombarderen. Bovendien doet Zelensky niets om vrede te krijgen.
In werkelijkheid is de stijging vooral te zien na de door Trump gestarte oorlog tegen Iran. Maar dat is niet het enige. Daarnaast speelt de stijgende rente (VS geven teveel uit en moeten veel geld lenen, ook andere landen doen dat, de olieprijzen zorgen ook voor inflatie en geven de centrale banken nog een reden om de rente te verhogen) en, inderdaad, de boycot van Russische producten (vanwege Oekraïne) en de beschietingen van de raffinaderijen heeft ook invloed op de prijzen.
Trump biedt een verhaal met een oorzaak (brandende raffinaderijen), een schurk (Zelensky (terwijl Poetin begon en een deel van Oekraïne bezet houdt)) en een gevolg (stijgende dieselprijs).
De verleiding is groot in te gaan op Oekraïne en het memorandum van Boedapest, maar nee nu niet.
Het gaat er om dat we meegezogen dreigen te worden in één simpel verhaal. Daardoor dreigen we niet verder door te denken en missen we de werkelijkheid. Wat buiten het verhaal valt, negeert ons brein, wat binnen het verhaal past, bevestigt ons verhaal. Ja, verdraaid, Trump heeft gelijk: ik zie brandende raffinaderijen!
Wat we kunnen doen om niet meegezogen te worden?
0. Scheid feiten van frameverhaal. Kijk naar de losse gegevens, pas daarna de interpretatie. Welke gebeurtenissen zijn bewezen, welke gevolgen zijn ingevuld?
1. Zoek tegenspraak. Hoe kan het effect ook verklaard worden?
2. Zoek een ontbrekende variabele. Is er een derde factor die zowel oorzaak als gevolg verklaart? Sectorsituatie, seizoen, toeval?
3. Waak voor te gemakkelijke verhalen. De werkelijkheid is meestal ingewikkeld en grote gebeurtenissen hebben vaak combinaties van oorzaken.
4. Zoek of er een belang zit achter het verhaal. “Ik ken iemand die is overleden na een vaccin”, neem het vaccin dus niet!. “Hij rookte maar werd 93”, rook dus rustig door. “Wouter Koolmees (oud-minister voor D66) werd in 2022 president-directeur van de NS, daarna gingen de tarieven ineens hard omhoog”, D66 is dus de regisseur voor de stijgende prijzen.
Verhalen maken het ons gemakkelijk. Ze helpen ons onthouden, anderen te begrijpen en betekenis geven. Maar het blijft nodig om afstand te nemen en te kijken of we niet een vooroordeel hebben. Is het echt zo simpel, of is dit het verhaal dat mijn brein ervan heeft gemaakt?